Πρέπει ν’αναζητήσουμε τον άνθρωπο, όπου κι αν βρίσκεται

Ο λόγος του Σεφέρη, όπως τον παρέθεσα χθες, προκάλεσε το σχόλιο του σεβαστού Μ.Ε.Λαγκουβάρδου. Επειδή η κάθε του τοποθέτηση με χαροποιεί ιδιαιτέρως, αλλά δίνει τροφή για περαιτέρω συζήτηση, μια τοποθέτησή μου επί των σχολίων του στο συγκεκριμένο ποστ, χρειάζεται, λόγω έκτασης, αυτοτελή δημοσίευση. Δεν αναιρώ το καλό σχόλιο, απλώς παραθέτω μερικές σκέψεις και προβληματισμούς επ’αυτού.

Η ένσταση ως προς τον λόγο του Σεφέρη κατά την τελετή απονομής του βραβείου Νόμπελ, έγκειται, αν καταλαβαίνω καλά στο ότι ο Σεφέρης δεν δείχθηκε αρκετά ελληνορθόδοξος. Το δεύτερο λέγεται ευθέως: δεν αναφέρθηκε στην Εκκλησία. Το πρώτο εμμέσως: δεν ήταν δα και υπερήφανος για την χώρα του.

Η έλλειψη του ελληνορθόδοξου ορθώς επισημαίνεται ως ένα βαθμό- συνολικά ο Σεφέρης στα μάτια μου δεν έγραψε εκκλησιαστικά. Έχει θρησκευτική ενσυναίσθηση, αλλά δεν γράφει εκκλησιαστικά. Ομοίως δεν γράφει την ποίηση του προφανούς: οι επικλητικές αναφορές απουσιάζουν από το έργο του. Ομοίως λείπουν οι προσευχές κάθε είδους, τουλάχιστον με την επίσημη φόρμα τους.

Αλλά: η ποίηση του Σεφέρη έχει ευθείες συγγένειες με αυτήν του T.S.Elliot. Ο τελευταίος τί ήταν; Γιατί το να απορρίψει κανείς τον Elliot στην βάση της μη-θρησκευτικότητας είναι λάθος. Στην βάση της απαρέσκειας ή του γούστου πιθανόν, αλλά η ποίηση αυτή δεν είναι μονοδιάστατα μακράν του θρησκευτικού γεγονότος. Ο Elliot νομίζω φιλοσοφεί και φιλοσοφεί ως πιστός με βιωμένη πίστη. Τα Κουαρτέτα του κατ’εμέ είναι ένα μνημειώδες έργο που του αρμόζει μια εσωτερικότερη προσέγγιση, επέκεινα της αμιγώς ποιητικής, της αμιγώς θρησκευτικής ή της αμιγώς φιλοσοφικής. Ο Σεφέρης τέτοια έργα έχει πάρα πολλά. Μπορεί όχι συστηματοποιημένα και συγκεντρωμένα σε ένα opus magnum, αλλά πολλά διαμαντάκια αυτής της ενδιάμεσης υφής βρίσκει κανείς στο έργο του.

Αυτό το «ενδιάμεσης υφής» είναι το θέμα, γιατί αυτή η άδικη περιγραφή έχει να κάνει με τον αποστασιοποιημένο, γραμμικό και μη βιωματικό αναγνώστη ή μελετητή. Ο Σεφέρης γράφει έχοντας επικεντρώσει και εμβαθύνει στον άνθρωπο. Κυρίως στην τραγωδία του και την αποτυχία του. Έζησε σε περίοδο τραγωδιών και αυτές τον προσδιόρισαν, μέσα από αυτές μελετά τον άνθρωπο, έτσι τον περιγράφει. Όχι αδιέξοδα: θα έρθει σε αυτό το θέατρο το φως… Άλλωστε «κατά βάθος είμαστε ζήτημα φωτός».

Ο Σεφέρης έζησε από κοντά την τραγωδία. Οι προσεγγίσεις του ήταν αντίστοιχες. Κρατήθηκε μακρυά από δεσμευτικές περιγραφές στην ποίησή του, η οποία, νομίζω, μπορεί να διαβασθεί και να γίνει αισθητή από κάθε άνθρωπο, όπου της γης. Κατά τα λοιπά πάντα πρέπει να κρίνουμε με βάση το ιστορικό πλαίσιο που κινείται κανείς: Ο Σεφέρης γεννήθηκε 3 χρόνια μετά την ήττα του 1897 που γεννήθηκε από υπερφίαλο εθνικό ζήλο, ανδρώθηκε με τον αφανισμό του μικρασιατικού ελληνισμού από τις πατρογονικές του αξίες στη συνέχεια μιας ακόμα υπερφίαλης μεγαλοϊδεατικής πολιτικής, έζησε δύο παγκοσμίους πολέμους, κατά τους οποίους ο Άνθρωπος ως μέγεθος και αξία εκμηδενίσθηκε, ωρίμασε τον καιρό του εμφυλίου… Αίμα, πολύ αίμα, πάντα ιδεολογικό, πάντα στη βάση κυρηγμάτων που κατέληγαν σε αιματοχυσία. Με καταγωγή από την Σμύρνη, δεν είναι παράλογο να μην ενθουσιάζεται ήδη τότε, σε αυτά τα ιστορικά συμφραζόμενα, από αποσπασματικές ιστοριογραφίες πελοποννησίων αμετροεπών ιστορικών. Αυτό τέλος που δεν πρέπει κανείς να προσπαθεί να αναπλάσει δημιουργικά και ρομαντικά κατά το δοκούν, αλλά να προσεγγίσει ιστορικά, είναι η πραγματικά ελεεινή θρησκευτική, πνευματική και εκκλησιαστική κατάσταση στην Ελλάδα της εποχής του, τέτοια που επέταξε τα κινήματα εσωτερικής ιεραποστολής, όπως επίσης και η απουσία αμιγούς και κυριαρχούσας ελληνικής εθνικής βάσης σε νεοαποκτηθέντα τμήματα του χώρου μας.

Εμείς έχουμε την πολυτέλεια, σήμερα, να μπορούμε να τοποθετηθούμε με νηφαλιότητα τόσο απέναντι στον βδελυκτό δυτικισμό, όσο όμως και απέναντι στην ακραία ελλαδική ελληνορθοδοξία, όψιμο εσωτερικό δημιούργημα και σε μεγάλο βαθμό ανιστόρητο και επικίνδυνο, τόσο εθνικά όσο και ορθόδοξα, αφού έχει καταλήξει να οικειοποιείται εσφαλμένα λάθος φορέας το σωστό κεκτημένο, αλλά και διδάσκει και πρεσβεύει διδάγματα παραπλανητικά που εδράζονται σε λάθος προϋπόθεση. Τα πράγματα τότε όμως δεν ήταν ευδιάκριτα. Αν γίνονταν, αυτό επιτυγχανόταν στο επίπεδο της προσωπικής αλήθειας και του εσωτερικού βιώματος, που δεν μπορεί να κραυγάσει με αυτοπεποίθηση ούτε να επιβληθεί ως γενική αλήθεια, αλλά βεβαιώνεται στην ταπεινότητα, κρατώντας εσωτερικά τον μυστικό μαργαρίτη, όπου αυτό ήταν εφικτό.

Μέσα απ’όλα αυτά, δεν είναι ν’απορεί κανείς γιατί η επικέντρωση στον Άνθρωπο και η διακριτική απόσταση απ’ ό,τιδήποτε τον ξεπερνάει..

Advertisements
  1. #1 by Μόσχος Λαγκουβάρδος on Ιουνίου 5, 2011 - 5:03 μμ

    Ευχαριστώ για τα καλά σας λόγια. Το κείμενό σας για το Σεφέρη είναι ένα ολοκληρωμένο δοκίμιο, που δικαιώνει την άποψη, ότι πρόγονός του δοκιμίου είναι οι προφορικές αγορεύσεις των ρητόρων στα δικαστήρια. Εκείνο που προέχει είναι η πειθώ.
    Οπωσδήποτε ένα τέτοιο γράψιμο υπερβαίνει τις δυνατότητές μου. Από την άποψη αυτή περί δοκιμίου κρατώ μόνο την αγόρευση του δικηγόρου και εραστού της αρχαίας Φρύνης, αν δεν κάνω λάθος, που έπεισε 6.ΟΟΟ Αθηναίους δικαστές, να κηρύξουν αθώα την πελάτισσα και ερωμένη του με μόνο «επιχείρημα» την ομορφιά της.

    Μια φορά παρέστην σε κατ΄ οίκον αστυνομική έρευνα στο σπίτι μιας πανέμορφης γύφτισσας. Το σπίτι και ο κήπος έλαμπαν από καθαριότητα. Δεν δεχόταν να γίνει η έρευνα και επέμενε ότι πρέπει οι αστυνομικοί να την πιστέψουν ότι δεν υπάρχει τίποτε επιλήψιμο στο σπίτι της. Ο διοικητής, δυστυχώς, δεν απεφάσιζε με αισθητικά κριτήρια, όπως εγώ, και διέταξε τους άντρες του να μπουν στο σπίτι και να το ερευνήσουν. Η όμορφη αυτή γυναίκα έβγαλε ξαφνικά τα ενδύματά της και έμεινε εντελώς γυμνή μπροστά μας. Ήταν τόσο όμορφη, που δεν σκανδαλίστηκε κανείς. Δυστυχώς η έρευνα συνεχίστηκε προς μεγάλη μου λύπη, γιατί είμαι βέβαιος ότι ο ελληνικός λαός είναι από τους πιο καλλιεργημένους αισθητικά λαούς του κόσμου!
    Αλλά ας επιστρέψουμε στο δοκίμιο του «Δον» Εμμανουέλ, ας μου επιτραπεί η προσφώνηση που τόσο ταιριάζει στο όνομα και σε όλο το πνεύμα του ευγενικού ιστολογίου.

    Ο Σεφέρης, όσο κι ο δάσκαλός του, ο Έλιοτ είναι εσκεμμένα σκοτεινοί. Δεν ταιριάζουν στην ψυχή μας, γιατί εμείς αγαπάμε το φως. Ο Έλιοτ επηρεάστηκε από τον Έζρα Πάουντ, ή μήπως ο Πάουντ είναι νεώτερος του Έλιοτ. Αν δεν επηρεάστηκε από τον Πάουντ, ο οποίος επηρεάστηκε από τους Κινέζους και τους Γιαπωνέζους, επηρεάστηκε άμεσα από αυτούς, τους Ανατολίτες, οι οποίοι λατρεύουν, αντί το φως, τη σκιά και αντί την καθαρότητα του λόγου, τον υπαινιγμό.

    Κι αν ο Σεφέρης ήταν γνήσια σκοτεινός, όπως ο Ηράκλειτος, κουρεμός! Νομίζω ότι ήταν σκοτεινός του γραφείου. Γραφικά σκοτεινός. Δεν είναι δύσκολο να αποκρυπτογραφήσεις την τεχνική σκοτεινιάσματος. Είναι ο απλός τρόπος μετατροπής της παρομοίωσης σε μεταφορά.
    Θεωρώ τον Καβάφη πιο αληθινό. Και να σκεφθείτε ότι η ποίηση του Σεφέρη με θέλγει. Και ούτε είμαι εκ φύσεως πικρός.
    Φίλος ο Σεφέρης, αλλά φίλη και η αλήθεια.
    Αν ήταν να γίνει ένας γραφικός «ορθόδοξος», καλύτερα η σιωπή του. Αλλά μια τέτοια διάνοια και ψυχή, πώς δε διάβασε το Ευαγγέλιο, και πώς δεν μετείχε στα μυστήρια της Εκκλησίας μας. Τίς άκουσε την ακοήν ημών; (Ησαϊας).
    Συγχωρείστε μου την πολυλογία. Πιστεύω ότι το μικρό είναι όμορφο.

  2. #2 by porfyras on Ιουνίου 7, 2011 - 7:11 πμ

    Ο Σεφέρης διάβασε το Ευαγγέλιο. Μετέφρασε την Αποκάλυψη. πολλά του κείμενα μεταφέρουν αυθεντικό θρησκευτικό βίωμα.

    Προσωπικά δεν βλέπω σκοτεινιά.Μια κάποια σκυθρωπή σοβαρότητα πιθανόν. Σίγουρα δεν πανηγυρίζει τα πάντα, δεν είναι Ελύτης: αλλά αυτόν τον τελευταίο θεωρώ επιτηδευμένο προσωπικά και, ως εκ τούτου, αρκετά μακρυνό από τα δικά μου (όσο κι αν θεωρώ το μεγαλύτερο μέρος του Μικρού Ναυτίλου επί παραδείγματι ένα μικρό αριστούργημα)!

    Συνολικά νομίζω ότι ο Σεφέρης γράφει πάνω (ή κάτω; πάντως πέρα) από τα χωρικά πλαίσια της εδαφικής ταυτότητας: γράφει με αφορμή τους, αλλά σε σχέση με δρώμενα απαράλλαχτα για τον Άνθρωπο παντού της γης: όπως γράφει στην Κίχλη,
    «Ἔτυχε νά᾿ ναι τὰ χρόνια δίσεχτα- πόλεμοι, χαλασμοὶ, ξενιτεμοὶ…».
    Γι’αυτά γράφει ο άνθρωπος. Γι’αυτά προβληματίζεται και οδυνάται. Όσο για την ποίησή του, μάλλον δυτική σε ελληνικά χώματα μου δείχνει, όχι ανατολίτικη.

    Γνωρίζω φυσικά ότι περι γούστου δεν μπορεί να υφίσταται διαφωνία….!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: